rescEU, czyli europejska solidarność w praktyce

Gdy płoną lasy, woda zalewa miasta, a wojna niszczy infrastrukturę energetyczną – liczy się czas, sprzęt i koordynacja. Odpowiedzią na te wyzwania jest mechanizm rescEU. To system zbudowany na doświadczeniach kolejnych kryzysów, uruchamiany w chwili, gdy krajowe możliwości osiągają swoje granice.

Współpraca państw członkowskich UE w sytuacjach nadzwyczajnych funkcjonuje od 2001 r., jednak przez wiele lat opierała się głównie na dobrowolnych ofertach wsparcia. Dopiero niszczycielskie pożary w latach 2016-2017, gdy kilka krajów jednocześnie zmagało się z żywiołem, pokazały ograniczenia tego modelu. Okazało się, że system oparty wyłącznie na dobrej woli państw nie gwarantuje wystarczającej i szybkiej pomocy podczas równoczesnych, wielkoskalowych katastrof.

To właśnie ten moment stał się punktem zwrotnym. Uznano, że Europa potrzebuje nie tylko koordynacji, ale także własnych wspólnych zasobów. Reforma zaproponowana w 2017 r. wprowadziła kilka kluczowych usprawnień. Po pierwsze, zwiększono poziom współfinansowania kosztów operacyjnych i transportowych do 75 proc., aby realnie zachęcić państwa do udostępniania kosztownych zasobów ratowniczych. Po drugie, zrezygnowano z improwizowanego modelu „ad hoc”, zastępując go systemem opartym na wcześniej zakontraktowanych i zweryfikowanych zdolnościach. Po trzecie, Komisja Europejska uzyskała możliwość bezpośredniego finansowania i utrzymywania strategicznych zasobów – co oznacza przejście od roli wyłącznie koordynatora do pozycji podmiotu posiadającego własne zdolności operacyjne. Uproszczono także procedury, aby skrócić czas reakcji w sytuacjach, gdy liczą się godziny. Te zmiany zbudowały fundament pod uruchomienie rescEU w marcu 2019 r.

Mechanizm wzmacnia gotowość szybkiego reagowania na sytuacje kryzysowe poprzez budowę zapasów obejmujących m.in. samoloty i śmigłowce gaśnicze, zdolności medyczne, zasoby reagowania na zagrożenia chemiczne, biologiczne, radiologiczne i nuklearne, strategiczne zapasy medyczne, mobilne schronienia, transport awaryjny oraz generatory prądu. Rozmieszczono je w 22 państwach, w tym w Polsce. Co istotne, rescEU jest w pełni finansowany z budżetu UE – obejmuje to zakup, utrzymanie i wykorzystanie operacyjne sprzętu.

Prawdziwym testem systemu była pandemia COVID-19. W latach 2020-2022 Unijny Mechanizm Ochrony Ludności uruchomiono aż 260 razy – najwięcej w historii. Jednocześnie pandemia ujawniła nowe wyzwania: gdy wszystkie państwa dotknięte są kryzysem jednocześnie, solidarność musi być wsparta wspólnymi zasobami. Początkowe zamknięcie granic i trudności w dostępie do sprzętu medycznego pokazały, że Europa musi być przygotowana także na tzw. zdarzenia HILP (high impact, low probability), czyli rzadkie, ale o bardzo dużych skutkach. Pandemia stała się więc impulsem do dalszego wzmacniania rescEU i budowy strategicznych zapasów medycznych.

Polska od początku aktywnie uczestniczyła w tej współpracy zarówno jako beneficjent, jak i dawca pomocy. Polscy strażacy wspierali inne kraje podczas pożarów w Szwecji i Grecji.

W ostatnich latach rola Polski w systemie wyraźnie się wzmocniła, przede wszystkim w związku z wojną w Ukrainie. W styczniu 2023 r. w naszym kraju uruchomiono hub energetyczny odpowiadający za magazynowanie i dystrybucję awaryjnej pomocy energetycznej, głównie dla Ukrainy. Unia Europejska przeznaczyła 114 mln euro na zakup generatorów prądu stanowiących część tej strategicznej rezerwy. W pierwszym etapie z polskiego zaplecza skierowano na Ukrainę 1000 nowych generatorów – od mniejszych jednostek dla gospodarstw domowych po duże urządzenia dla szpitali i systemów ciepłowniczych.

Rola Polski w systemie rescEU nie ogranicza się tylko do pomocy Ukrainie i wsparcia energetycznego. W naszym kraju rozwijane i utrzymywane są strategiczne zapasy medyczne rescEU, obejmujące m.in. leki, wyroby medyczne oraz sprzęt ochrony osobistej wykorzystywany w sytuacjach kryzysowych. W razie wystąpienia poważnych zagrożeń zdrowotnych mogą one zostać szybko przetransportowane do krajów UE potrzebujących wsparcia. Co więcej, jednostki Państwowej Straży Pożarnej certyfikowały specjalistyczne moduły GFFFV (do gaszenia pożarów lasów z ziemi przy użyciu pojazdów), które stanowią istotny wkład Polski w europejską pulę ratowniczą.

Obejrzyj film o mechanizmie rescEU:

Kluczowe znaczenie dla powodzenia takich operacji ma sprawna infrastruktura. Nasz region dzięki swojej lokalizacji, bliskości międzynarodowych lotnisk i nowoczesnych centrów dystrybucyjnych stanowi istotne zaplecze dla działań w ramach rescEU.

Na Mazowszu działa też ważny element systemu koordynacji. W Warszawie funkcjonuje krajowy punkt kontaktowy Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności (24/7) w strukturach Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej, który utrzymuje stały kontakt z europejskim centrum koordynacji ERCC i wspiera uruchamianie pomocy.

Istotnym elementem systemu są również rozwiązania transportowe. W lipcu 2025 r. PLL LOT zostały wybrane do realizacji strategicznych przewozów lotniczych oraz specjalistycznych operacji ewakuacji medycznej (MEDEVAC) w ramach unijnego programu. W praktyce wzmacnia to możliwości szybkiego transportu poszkodowanych, personelu medycznego i ładunków w sytuacjach kryzysowych. Ponadto polscy ratownicy regularnie uczestniczą w międzynarodowych szkoleniach i ćwiczeniach, co ułatwia współdziałanie ze służbami z innych krajów UE.

Latem 2023 r. Grecja zmagała się z najdłuższą falą upałów w historii i serią pożarów, które objęły ponad 170 tys. hektarów. Na samej wyspie Rodos ewakuowano ponad 20 tys. osób. W odpowiedzi Unia zmobilizowała setki strażaków i samoloty gaśnicze z kilku państw, w tym z Polski. Na Cyprze wsparcie uruchomione w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności, w tym samoloty gaśnicze zapewnione z europejskiej floty rescEU, pomogło ograniczyć rozprzestrzenianie się ognia wokół terenów mieszkalnych. Te dramatyczne wydarzenia pokazują, że gdy żywioł przekracza granice, wspólne europejskie zasoby stają się realnym narzędziem ratowania życia.

Unijny system nie zastępuje krajowych służb – wzmacnia je i uzupełnia. Jego historia pokazuje, że europejska solidarność dojrzewała poprzez kolejne kryzysy. Od pożarów 2017 r., przez pandemię, po wojnę w Ukrainie – system ochrony ewoluował, budując realną autonomię operacyjną Unii.

Andrzej Szoszkiewicz

• rescEU jest integralną częścią Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności (EU Civil Protection Mechanism) i stanowi dodatkową warstwę ochrony dla obywateli Europy w sytuacjach największych kryzysów.
• Mechanizm Ochrony Ludności UE to system współpracy państw członkowskich w reagowaniu na katastrofy. Jego sercem jest Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego (Emergency Response Coordination Centre – ERCC) w Brukseli, działające w strukturach Komisji Europejskiej i monitorujące sytuacje kryzysowe przez 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu.
• Realizacja części unijnych projektów rescEU (takich jak rezerwy medyczne czy energetyczne) odbywa się w Polsce przy udziale Rządowej Agencji Rezerw Strategicznych (RARS), która odpowiada za logistykę i utrzymanie tych zasobów.
• Mechanizm rescEU wzmacnia gotowość szybkiego reagowania na sytuacje kryzysowe poprzez budowę zapasów obejmujących m.in. samoloty i śmigłowce gaśnicze, zdolności medyczne, mobilne schronienia czy transport awaryjny.
• Mazowsze dzięki swojej lokalizacji, bliskości międzynarodowych lotnisk i nowoczesnych centrów dystrybucyjnych stanowi istotne zaplecze dla działań w ramach rescEU.