Jak podzielić europejskie pieniądze?

Budżet Unii Europejskiej na lata 2028-2034 jeszcze nie został przyjęty, ale już stał się jednym z najważniejszych sporów politycznych w Europie. Nie chodzi wyłącznie o kwotę zapisaną w tabelach. W grze jest odpowiedź na kilka znacznie poważniejszych pytań: na co Unia ma wydawać wspólne pieniądze, kto będzie decydował o ich podziale i czy regiony zachowają realny wpływ na inwestycje finansowane z funduszy europejskich.

Stawka jest wysoka. Od sposobu zaprogramowania nowych funduszy zależy, czy nasze województwa nadal będą współdecydować o kierunkach inwestycji, czy większą rolę przejmą rząd krajowy i Komisja Europejska. Od tego zależy także, czy pieniądze europejskie będą odpowiadać na rzeczywiste potrzeby regionów i lokalnych społeczności.

Komisja pokazuje projekt

Debata o nowym planie finansowym UE zaczęła się 16 lipca 2025 r. Wtedy Komisja Europejska przedstawiła propozycję Wieloletnich Ram Finansowych (WRF) na lata 2028-2034. Projekt opiewał na 1,816 bln euro w cenach z 2025 r.

Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen przekonywała, że ma to być budżet „większy, mądrzejszy i ostrzejszy”. Unia chce bowiem finansować nie tylko znane od lat działania, takie jak rolnictwo i rozwój regionów, ale też nowe wyzwania: bezpieczeństwo, obronność, konkurencyjność gospodarki, innowacje czy odporność na kryzysy.

Komisja tłumaczy, że świat stał się mniej przewidywalny. Pandemia COVID-19, wojna w Ukrainie, kryzys energetyczny, presja migracyjna, konkurencja gospodarcza ze strony Stanów Zjednoczonych i Chin oraz rosnące potrzeby obronne sprawiają, że Unia potrzebuje większej elastyczności. By mogła szybciej reagować na kryzysy i przesuwać pieniądze tam, gdzie pojawia się najpilniejsza potrzeba.

I właśnie tu zaczyna się spór. Komisja mówi: będzie prościej, elastyczniej i bardziej strategicznie. Regiony pytają: czy to oznacza, że będziemy mieć mniejszy wpływ na decyzje?

Regiony chcą być w grze

Polityka spójności to jedno z najważniejszych źródeł wsparcia rozwoju regionów. Dzięki tym pieniądzom finansuje się m.in. drogi, kolej, transport publiczny, przedsiębiorczość, edukację, usługi społeczne, energetykę, rewitalizację czy lokalną infrastrukturę.

W propozycji Komisji największa część pieniędzy – 865 mld euro – miałaby trafić do Krajowych i Regionalnych Planów Partnerstwa. To blisko połowa całego proponowanego budżetu UE na lata 2028-2034 i właśnie ten element reformy budzi największe zainteresowanie regionów i samorządów. W planach tych znalazłyby się m.in. środki na rozwój regionów i rolnictwo. To ważne: Komisja nie proponuje ograniczenia roli regionów w polityce inwestycyjnej UE. Przeciwnie, bardzo duża część pieniędzy nadal ma być wydawana na poziomie krajowym i regionalnym. Zmienić ma się jednak sposób ich planowania i podziału.

Polityka spójności częścią planów krajów i regionów

Do tej pory polityka spójności była osobnym, dobrze rozpoznawalnym filarem unijnych wydatków. W nowej propozycji ma zostać włączona do szerszych planów krajowo-regionalnych. Dla Komisji to uproszczenie: zamiast wielu oddzielnych programów ma być jeden większy plan, łączący różne inwestycje i reformy.

Dla regionów to jednak powód do pytań. Kto będzie naprawdę decydował o priorytetach? Czy samorządy będą współtworzyć plany, czy tylko je konsultować? Czy pieniądze nadal będą odpowiadały na lokalne potrzeby, czy większą rolę przejmą rządy krajowe?

Komisja próbowała uspokoić te obawy, zapowiadając 218 mld euro dla najbiedniejszych regionów UE. To ważna gwarancja, ale nie rozwiązuje całego problemu. Nie obejmuje wszystkich regionów i nie przesądza, jak duży wpływ na podział pieniędzy będą miały samorządy.

Marszałkowie polskich województw podkreślają, że regiony różnią się potrzebami. Inne wyzwania mają duże miasta, inne mniejsze ośrodki, obszary wiejskie, regiony przygraniczne czy słabiej skomunikowane. Dlatego pieniądze europejskie powinny być planowane blisko miejsc, w których będą wydawane.

Najkrócej mówiąc: za słowem „regionalne” musi iść realny głos regionów. O takie podejście upominają się samorządowcy. Adam Struzik, marszałek województwa mazowieckiego i członek Europejskiego Komitetu Regionów, od lat zabiera głos w sprawach polityki spójności i roli regionów w UE. Już jesienią 2024 r. ostrzegał przed centralizacją polityki finansowej UE. „Komitet Regionów stoi w obronie polityki spójności i decentralizacji. My będziemy walczyć do końca” – mówił.

Parlament Europejski podbija stawkę

28 kwietnia 2026 r., podczas głosowania w Strasburgu, większość europosłów opowiedziała się za budżetem większym niż propozycja Komisji. Parlament chce zwiększenia puli o ok. 200 mld euro oraz mocniejszego przypisania pieniędzy do konkretnych programów.

To ważne, bo Parlament nie walczy wyłącznie o większą kwotę. Chce także większej pewności, że pieniądze nie rozpłyną się w szerokich planach i że tradycyjne polityki nie zostaną osłabione przez nowe priorytety.

Parlament chce również, aby spłata długu po NextGenerationEU, czyli funduszu odbudowy po pandemii, nie ograniczała pieniędzy na bieżące programy. Mówiąc prościej: europosłowie nie chcą, aby rachunek za wcześniejsze pożyczki zmniejszał środki na inwestycje potrzebne państwom członkowskim i ich regionom.

Dosadnie podsumował to Siegfried Mureșan, jeden z głównych negocjatorów Parlamentu Europejskiego z Europejskiej Partii Ludowej w sprawie przyszłego budżetu UE: „Nie można robić więcej za mniej; to mit”. To zdanie dobrze oddaje stanowisko większości Parlamentu. Unia ma dziś więcej zadań niż w poprzednich dekadach. Musi inwestować w obronność, transformację energetyczną, bezpieczeństwo granic, odporność gospodarczą, innowacje, wsparcie Ukrainy, konkurencyjność przemysłu i jednocześnie utrzymać politykę spójności.

Niemcy studzą entuzjazm

Dla państw płatników netto, czyli tych, które więcej wpłacają, niż z niego otrzymują, ten argument jest niewystarczający. Niemcy i Holandia już wcześniej sygnalizowały, że chcą budżetu niższego niż propozycja Komisji.

Najważniejszym głosem w tej grupie są Niemcy – największa gospodarka UE i jeden z największych płatników do wspólnej kasy. „Nie” dla większego budżetu konsekwentnie powtarza kanclerz Niemiec Friedrich Merz.

24 kwietnia 2026 r., po nieformalnym posiedzeniu Rady Europejskiej na Cyprze, Merz ostrzegał, że w czasie, gdy niemal wszystkie państwa członkowskie prowadzą trudne działania oszczędnościowe, „masowy wzrost budżetu UE” jest wykluczony. Odrzucił także dalsze wspólne zadłużanie się Unii. W jego ujęciu wspólne zadłużenie z czasu pandemii było wyjątkiem, uzasadnionym nadzwyczajną sytuacją, a nie modelem na kolejne lata.

Co ciekawe, Berlin nie odrzuca całej zmiany priorytetów. Niemcy popierają przesunięcie większej części wydatków w stronę bezpieczeństwa i obronności. Merz pozytywnie ocenił ten element propozycji Komisji, wskazując, że proporcje między poszczególnymi obszarami wydatków mają zostać zmienione.

Oszczędni kontra Przyjaciele Spójności

Pod koniec maja 2026 r. spór wszedł w kolejną fazę. W Brukseli państwa określane jako „oszczędne”, czyli płatnicy netto, zaczęły uzgadniać wspólne stanowisko przed rozmowami o konkretnych liczbach. Ich cel jest jasny: ograniczyć wielkość proponowanego budżetu i zmniejszyć przyszłe rachunki dla krajowych finansów.

Jak ujęła to szwedzka minister ds. europejskich Jessica Rosencrantz, „wolumen musi znacząco spaść”. To zdanie dobrze oddaje stanowisko państw, które uważają, że Unia powinna dokonać trudnych wyborów i skoncentrować pieniądze tam, gdzie przyniosą największą europejską wartość dodaną.

Po drugiej stronie coraz wyraźniej ustawiają się „Przyjaciele Spójności” – grupa państw, którym zależy na silnej polityce regionalnej. W deklaracji koordynowanej przez Rumunię państwa te wezwały do ochrony tych polityk i do rozmowy o nowych sposobach finansowania większych inwestycji.

W czerwcu cypryjska prezydencja ma przedstawić tzw. negotiating box, czyli roboczy dokument z najważniejszymi parametrami przyszłego kompromisu. To od niego zacznie się najtwardsza część negocjacji: ile pieniędzy, na jakie cele i z jakimi gwarancjami dla regionów.

Spór o nowe dochody własne

W dyskusji powraca temat dochodów własnych UE. To źródła pieniędzy, które trafiają bezpośrednio do budżetu Unii i nie są zwykłą składką państw członkowskich.

Komisja w lipcu 2025 r. zaproponowała nowe źródła dochodów, m.in. związane z elektroodpadami, produktami tytoniowymi i dużymi firmami. Potwierdziła też wcześniejsze pomysły dotyczące granicznego podatku węglowego oraz udziału w przychodach z systemu handlu emisjami. Według Komisji takie źródła mogłyby przynieść znaczne wpływy i pomóc w spłacie długu po funduszu odbudowy.

Parlament idzie jeszcze dalej. Europosłowie popierają nowe ogólnounijne podatki od hazardu internetowego, gigantów technologicznych, takich jak Amazon czy Google, oraz firm kryptowalutowych. Ich argument jest prosty: jeśli UE ma większe zadania, powinna mieć również nowe źródła finansowania. Dzięki nim można go zwiększyć bez prostego podnoszenia składek państw członkowskich.

Dla wielu rządów to jednak bardzo wrażliwy temat. Nowe dochody własne mogłyby ograniczyć presję na krajowe budżety, ale równocześnie zwiększyłyby finansową samodzielność Unii. A to oznacza pytanie ustrojowe: czy UE ma pozostać organizacją finansowaną głównie przez składki państw, czy stopniowo budować własną bazę podatkową?

Ten spór dobrze pokazuje różnicę interesów. Parlament i część państw mówią: skoro Unia ma więcej zadań, musi mieć nowe źródła dochodów. Państwa określane jako oszczędne (ang. frugal countries) odpowiadają: nowe podatki unijne i wspólny dług oznaczają zbyt duże przesunięcie władzy finansowej na poziom UE.

Finansowa mapa przyszłości

Budżet UE na lata 2028-2034 nie jest tylko sporem księgowym. To rozmowa o tym, jaka ma być Unia w kolejnych latach: bardziej elastyczna, bardziej konkurencyjna, bardziej odporna na kryzysy, ale też nadal solidarna wobec regionów, które potrzebują wsparcia rozwojowego.

Przy stole negocjacyjnym spotykają się cztery logiki: większych ambicji, większej elastyczności, kontroli kosztów i obrony głosu regionów. Każda ma swoje uzasadnienie. Ostateczny kształt będzie kompromisem między tymi stanowiskami. Negocjacje potrwają jeszcze wiele miesięcy. Ale już dziś wiadomo, że będzie to jeden z najważniejszych planów finansowych w historii Unii – budżet na czas niepewności, w którym każda decyzja finansowa będzie jednocześnie decyzją polityczną.

Negocjacje nad nowymi Wieloletnimi Ramami Finansowymi zwykle trwają kilkanaście miesięcy. Celem jest osiągnięcie porozumienia przed rozpoczęciem nowej perspektywy finansowej w 2028 r.

Andrzej Szoszkiewicz