Zasady równościowe

Czy mój projekt jest zgodny z zasadami równościowymi? Tego typu pytanie będziesz musiał sobie zadać podczas przygotowania wniosku o dofinansowanie z programu FEM. Nie wystarczy jednak odpowiedzieć jednym zdaniem. Potrzebne będą analizy i uzasadnienie Twojego podejścia.

Fundusze europejskie to nie tylko czysta kalkulacja i montaż finansowy, ale także wspólne wartości wyznaczone przez zasady (polityki) horyzontalne. Do ich przestrzegania są zobowiązani zarówno beneficjenci, jak i instytucje odpowiadające za realizację programów. Reguluje to Umowa Partnerstwa na lata 2021-2027, która określa sposób współpracy UE z Polską, a jednocześnie wyznacza strategię wykorzystania funduszy europejskich.

Polityki horyzontalne

Każdy projekt współfinansowany z funduszy europejskich musi uwzględniać zasady w czterech obszarach:

• równość szans i niedyskryminacja, w tym dostępność
• równość kobiet i mężczyzn
• zrównoważony rozwój
• „nie czyń poważnej szkody”.

Tu skupimy się na dwóch zasadach równościowych, które w praktyce sprawiają trochę kłopotu. Najczęściej kojarzymy je z projektami miękkimi współfinansowanymi z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+). Niemniej każdy projekt, również inwestycyjny, powinien być pod tym kątem przeanalizowany. Po to, byś mógł prawidłowo wypełnić wniosek. Nawet jeśli projekt ma neutralny wpływ na zasady równościowe, musisz wiedzieć, jak to uzasadnić.

Prawa podstawowe

Zasady równościowe mówią projektodawcy, jak zaplanować i prowadzić projekt, żeby nikogo nie wykluczać. W projektach finansowanych z funduszy europejskich zasady te nie działają w próżni. Są częścią szerszego systemu ochrony praw człowieka i praw podstawowych. Dlatego powinieneś umieć ocenić, czy Twoje przedsięwzięcie nie narusza praw podstawowych i praw osób z niepełnosprawnościami. Wypełniając wniosek, deklarujesz zatem zgodność (lub jej brak) z: Kartą Praw Podstawowych UE (KPP) oraz z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych (KPON), w tym przepisami o dostępności[1].

Na etapie przygotowywania i realizacji projektu oraz korzystania z jego efektów jesteś zobowiązany do przestrzegania postanowień KPP i KPON. Obowiązek ten dotyczy też instytucji zaangażowanych w realizację programu FEM 2021-2027 (podczas przygotowywania, wdrażania, monitorowania, sprawozdawczości, ewaluacji, informacji i promocji oraz kontroli programu).

W trakcie oceny wniosku oraz w czasie realizacji projektu, jak i później, gdy korzystamy z jego rezultatów, instytucje kontrolne mogą sprawdzić zgodność naszych działań z politykami horyzontalnymi oraz wspomnianymi konwencjami.

Czym jest Karta Praw Podstawowych (KPP)?

To zbiór podstawowych praw człowieka obowiązujących przy stosowaniu prawa UE. Obejmuje sześć obszarów: godność, wolność, równość, solidarność, prawa obywatelskie i wymiar sprawiedliwości. W realizacji projektów unijnych szczególnie ważne są m.in.:

• równość wobec prawa
• zakaz dyskryminacji
• równość kobiet i mężczyzn
• prawa dziecka
• prawa osób starszych
• integracja osób z niepełnosprawnościami
• prawo do nauki
• prawo do pracy
• ochrona danych osobowych
• prawo do dobrej administracji
• dostęp do skutecznego środka prawnego.

Czym jest Konwencja o prawach osób z niepełnosprawnościami (KPON)?

Konwencja dotyczy pełnego korzystania przez osoby z niepełnosprawnościami z praw człowieka i podstawowych wolności na równi z innymi. Polska ratyfikowała ją w 2012 r. W realizacji projektów szczególnie ważne są takie obszary jak:

• równość i niedyskryminacja
• dostępność
• kobiety i dzieci z niepełnosprawnościami
• dostęp do informacji
• edukacja
• zdrowie
• praca i zatrudnienie
• niezależne życie i włączenie w społeczność lokalną
• udział w kulturze, rekreacji i sporcie.

W praktyce oznacza to, że projekt powinien być dostępny nie tylko „na papierze”, ale realnie: w budynkach, usługach, komunikacji, dokumentach, rekrutacji, wydarzeniach, produktach cyfrowych.

Niektóre produkty i usługi muszą także spełniać wymagania dostępności przewidziane w Europejskim Akcie o Dostępności. To unijna dyrektywa z 2019 r., której przepisy wdrożono w Polsce ustawą z 26 kwietnia 2024 r.^[2]. Od 28 czerwca 2025 r. objęci nią przedsiębiorcy muszą stosować nowe wymagania w praktyce.

I. Zasada równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami. Wszyscy są traktowani równo i sprawiedliwie. Nie ma znaczenia płeć, wiek, rasa, pochodzenie etniczne i społeczne, orientacja seksualna, niepełnosprawność, poglądy polityczne itp. Dotyczy to nie tylko uczestników projektów (np. szkoleniowych), ale i odbiorców produktów lub usług, które mają być efektem przedsięwzięcia (np. projekty inwestycyjne czy doradcze).

Co możesz zrobić? Przeprowadź analizę potrzeb i różnorodności grup docelowych. Upewnij się, że projekt odpowiada na potrzeby różnych grup społecznych, w tym mniejszości. Dostępność oznacza usunięcie wszelkich przeszkód i stosowanie uniwersalnych rozwiązań, dzięki którym budynki, pojazdy, produkty czy usługi są dostępne dla wszystkich.

Zwłaszcza zadbanie o dostępność wymaga aktywnego działania. Umożliwia ona pełniejsze uczestnictwo w życiu społecznym i gospodarczym osobom ze szczególnymi potrzebami. W proces „udostępniania” włączają się nie tylko instytucje publiczne, ale także firmy. Konwencja mówi m.in., że powinniśmy zapewnić dostępność środowiska fizycznego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego. Polega to np. na usunięciu barier i przeszkód, by wszyscy mogli na równi korzystać ze swoich praw. Jeżeli budynek nie był zaprojektowany z zastosowaniem uniwersalnych rozwiązań, wprowadzamy racjonalne usprawnienia. Na przykład zatrudniamy asystentów, którzy będą pomagać w przemieszczaniu się osobom niewidomym lub poruszającym się na wózkach. Tłumacz na język migowy będzie ułatwiał komunikację z osobami niesłyszącymi.

Materiały szkoleniowe powinny być dostępne dla osób z różnymi niepełnosprawnościami. Teksty należy przygotować i udostępnić w takim formacie, by można było zwiększyć ich kontrast lub odczytać je za pomocą czytnika ekranu. Weź pod uwagę nie tylko osoby z niepełnosprawnościami, ale także osoby z innymi szczególnymi potrzebami. Na przykład w miejscu szkolenia zapewnij odpowiednie warunki dla uczestniczek, które są karmiącymi matkami (osobne pomieszczenie, przerwa). Harmonogram projektu czy program szkolenia nie powinny też kolidować z praktykami religijnymi zatrudnionych osób. Jeżeli są przewidziane posiłki, w menu należy uwzględnić różne preferencje uczestników (np. wegetarian).

Produkty lub usługi w projekcie są dostępne, gdy na równych zasadach mogą z nich korzystać wszyscy, a zwłaszcza osoby o szczególnych potrzebach, np. osoby z niepełnosprawnościami, seniorzy, kobiety w ciąży. Projekt może zostać uznany za neutralny wobec tej zasady jedynie w szczególnych przypadkach, gdy jego rezultaty nie mają bezpośrednich użytkowników lub użytkowniczek, co zostało odpowiednio uzasadnione we wniosku.

II. Zasada równości kobiet i mężczyzn w projekcie oznacza potrzebę osiągnięcia stanu, w którym kobietom i mężczyznom przypisuje się taką samą wartość społeczną, równe prawa i obowiązki, jak również równy dostęp do korzystania z zasobów (np. środki finansowe, szanse rozwoju). Zasada ta ma gwarantować możliwość wyboru drogi życiowej bez ograniczeń wynikających ze stereotypów.

Nie wystarczy napisać: „Projekt jest zgodny z zasadą równości kobiet i mężczyzn”. Sama deklaracja nie będzie wystarczająca do wykazania zgodności projektu z tą zasadą. Stosowanie tej zasady również nie polega na automatycznym objęciu pomocą 50 proc. kobiet i 50 proc. mężczyzn w projekcie, ale na większym wsparciu grupy znajdującej się w gorszym położeniu. Dlatego trzeba przeprowadzić analizy obszarów pod względem tematycznym, jak i terytorialnym. Powinieneś wskazać istniejące bariery, które utrudniają równe traktowanie i działania pozwalające je przełamać. Omów też, jakie wskaźniki zamierzasz monitorować i jak Twój projekt będzie zarządzany. Sama jego realizacja także musi bowiem przebiegać z poszanowaniem tych zasad.

Co możesz zrobić? Zaplanuj działania, które uwzględniają perspektywę obu płci i pozwalają wyrównać ich szanse. Na przykład w zawodach zdominowanych przez mężczyzn, m.in. motorniczy tramwajów, kierowcy autobusów, zachęcaj do udziału kobiety. Kobiety zarabiają mniej niż mężczyźni na tych samych stanowiskach, w mniejszym stopniu uczestniczą w zarządzaniu firmami. Możesz to zmienić. Projekty muszą mieć co najmniej neutralny lub pozytywny wpływ na równość kobiet i mężczyzn.

Standard minimum

Narzędziem, które służy do oceny realizacji zasady równości szans kobiet i mężczyzn w projektach finansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus, jest „Standard minimum”[3]. To załącznik nr 1 do Wytycznych dotyczących realizacji zasad równościowych w ramach funduszy unijnych na lata 2021-2027, a w praktyce działa jak lista kontrolna dla osoby oceniającej wniosek. Projektodawca powinien przygotować wniosek tak, aby oceniający mogli bez zgadywania przyznać punkty.

Standard minimum pozwala sprawdzić, czy projekt finansowany z EFS+ rzeczywiście uwzględnia zasadę równości kobiet i mężczyzn, a nie tylko deklaruje ją w jednym zdaniu.

Standard składa się z 5 kryteriów, za które można zdobyć maksymalnie 5 punktów. Aby standard był spełniony, projekt musi uzyskać co najmniej 3 punkty. W szczególnym przypadku niekonkurencyjnych projektów powiatowych urzędów pracy wymagane minimum może wynosić 2 punkty.

Bariery równościowe to systemowe nierówności i ograniczenia jednej z płci, najczęściej kobiet, reprodukowane i utrwalane społecznie i kulturowo. Przełamanie ich sprzyja osiągnięciu rzeczywistej, faktycznej równości szans. Wymienione bariery równościowe zostały sformułowane przez Komisję Europejską w dokumencie i są uwzględniane w dokumentach dotyczących wdrażania funduszy europejskich.

Lista sprawdzająca dla projektodawcy

Przed złożeniem wniosku sprawdź:

• Czy masz dane o kobietach i mężczyznach w obszarze projektu.
• Czy dane dotyczą właściwej grupy, miejsca i tematu.
• Czy wskazałeś bariery równościowe albo uzasadniłeś ich brak.
• Czy działania projektu odpowiadają na zdiagnozowane bariery.
• Jeśli barier nie ma, czy zaplanowałeś działania zapobiegające ich powstawaniu.
• Czy rekrutacja jest opisana równościowo, bez myślenia stereotypami.
• Czy wskaźniki dotyczące osób podałeś w podziale na płeć.
• Czy wartości wskaźników są realistyczne.
• Czy opisałeś, jak zespół będzie zarządzał projektem zgodnie z zasadą równości.

Kiedy standardu minimum się nie stosuje?

Są dwa wyjątki. Jeden z nich wynika z profilu działalności beneficjenta. Dotyczy sytuacji, gdy z dokumentów statutowych wynika, że organizacja działa tylko na rzecz jednej płci. Przykładowo chodzi o stowarzyszenie samotnych ojców. W takim przypadku we wniosku trzeba napisać, że projekt należy do wyjątku, i wyjaśnić, z czego to wynika.

Drugi wyjątek zachodzi wówczas, gdy mamy do czynienia z zamkniętą rekrutacją w projekcie skierowanym do wszystkich osób z konkretnego podmiotu, działu albo grupy podmiotów wskazanych we wniosku. Na przykład szkolenie obejmuje wszystkich pracowników działu projektowania w konkretnej firmie lub pracowników średniego szczebla zarządzania. Musisz wówczas wskazać konkretny podmiot bądź podmioty oraz uzasadnić, że rekrutacja rzeczywiście jest zamknięta.

Mimo że w tych wyjątkach standardu minimum się nie stosuje, dokument zaleca, aby i tak planować działania zgodne z zasadą równości kobiet i mężczyzn. To tylko zwiększy standard Twoich działań.

Opracował Jerzy Gontarz

---

[1] Od 2019 r. funkcjonują w Polsce ustawy, które nałożyły na podmioty publiczne obowiązek zapewnienia dostępności architektonicznej, informacyjno-komunikacyjnej i cyfrowej. 28 czerwca 2025 r. wszedł w życie Polski Akt o Dostępności – to popularne określenie ustawy z 26 kwietnia 2024 r. o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług przez podmioty gospodarcze. Jej przepisy dotyczą przede wszystkim przedsiębiorców.

[2] Ustawa z 26 kwietnia 2024 r. o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług przez podmioty gospodarcze

[3] Pełna nazwa dokumentu to „Standard minimum realizacji zasady równości kobiet i mężczyzn w ramach projektów współfinansowanych z EFS+”. Możesz go pobrać tu.