Gąbin pielęgnuje swoją historię

Choć Gąbin wiele razy podnosił się z ruin, nie zatracił swojej tożsamości. To miasto, które przetrwało wojny i pożary, a dziś – przy wsparciu funduszy europejskich – przywraca do życia to, co ocalało. Zrewitalizowane zabytki stały się znów częścią codzienności: mieszczą biblioteki, muzea i miejsca spotkań. To nie tylko inwestycja w budynki, ale przede wszystkim w pamięć. Historia nie zamyka się za szybą – wciąż towarzyszy mieszkańcom na co dzień.

Mazowsze w czasach Mieszka I odgrywało ważną rolę w kształtowaniu się wczesnego państwa polskiego. To właśnie tu rozwijały się pierwsze grody i osady, które z biegiem lat stawały się ważnymi ośrodkami administracyjnymi, kulturowymi i handlowymi.

Korzenie Gąbina sięgają do X i XI wieku

Taką historię ma miasto Gąbin, którego początki sięgają X i XI w. Potwierdzeniem tego są srebrne ozdoby i denar Bolesława Chrobrego, znalezione w 1920 r. podczas prac budowlanych na Nowym Rynku. Od grodziska z czasów Piastów, przez osadę targową i miasto lokowane na prawie chełmińskim – Gąbin był świadkiem wielkiej historii Polski i Mazowsza. Miasto spalone przez Szwedów w XVII stuleciu odbudowało się, by po raz kolejny zostać zniszczonym podczas II wojny światowej.

Sławni gąbinianie

To w Gąbinie swoje pierwsze kroki jako proboszcz stawiał ks. Maciej Drzewiecki – późniejszy prymas Polski. 9 czerwca 1885 r. przy Starym Rynku urodził się z kolei Sławoj Felicjan Składkowski, lekarz, generał, premier, ostatni prezes rady ministrów II Rzeczpospolitej. Innymi znanymi gąbinianami są m.in. Franciszek Dobrowolski, członek Rządu Narodowego podczas powstania styczniowego, Teofil Zalewski, jeden z ojców polskiej laryngologii, malarz Kazimierz Lasocki, filozof Abraham Gombiner, geolog Tadeusz Penkala, prawnik Michał Pietrzak, dziennikarz Konrad Rakowski. Mieszkańcem Gąbina oraz radnym miasta i gminy Gąbin był również Adam Struzik, marszałek województwa mazowieckiego, marszałek Senatu oraz senator RP.

Utracone miejsca

Mimo tak bogatej historii niewiele jest dziś obiektów i miejsc, które pamiętają dawne wydarzenia i dzieje. Duża część miejskiej zabudowy została zniszczona podczas ostatniej wojny. Pierwsza gąbińska świątynia parafialna, murowana, wybudowana w XV w., której krypty były miejscem spoczynku mazowieckiego rycerstwa, spłonęła w 1913 r. Kolejny neogotycki kościół, ze strzelistą, wysoką na 60 m wieżą, rozebrali Niemcy podczas okupacji 1939-1945. Spalili także zabytkową XVIII-wieczną synagogę oraz zlikwidowali kościół ewangelicki przy dawnej osadzie sukienniczej. Dziś tylko parkowa aleja, prowadząca centralnie do nieistniejących drzwi świątynnych, przypomina, jak wyglądało miasto przed kilkudziesięcioma laty.

Rewitalizacja i wspólna troska o dziedzictwo

– Straty w zabudowie miejskiej są bardzo duże. Tym bardziej należy dbać o zabytki, które przetrwały. Zachowanie dziedzictwa historycznego to jeden z priorytetów samorządu Miasta i Gminy Gąbin – mówi burmistrz Krzysztof Jadczak. Dzięki jego staraniom obiekty zabytkowe są sukcesywnie restaurowane i zabezpieczane. Istotną rolę odgrywa tutaj dobra współpraca z Województwem Mazowieckim. Sztandarowym wspólnym przedsięwzięciem była rewitalizacja najstarszej kamienicy miejskiej z 1809 r. oraz budynku dawnego sądu grodzkiego – w latach 2017-2018.

Społeczne Muzeum Ziemi Gąbińskiej im. Sławoja Felicjana Składkowskiego

Kamienica przy Starym Rynku to najstarszy budynek w mieście i jednocześnie, obok ratusza z 1826 r., najcenniejszy zabytek Gąbina. Jest w klasycystycznym stylu, ma barokowy szczyt w formie naczółka o łuku koszowym, na którym widnieje data budowy – 1809. Wewnątrz zachowały się sklepienia kolebkowo-krzyżowe, co świadczy o wysokiej jakości wykonania i wartości architektonicznej. W XIX w. kamienica była prawdopodobnie zamieszkiwana przez rodzinę Składkowskich, w tym Wincentego Składkowskiego, sędziego pokoju w Gąbinie i uczestnika powstania styczniowego. To w niej urodził się ostatni premier II RP – Sławoj Felicjan Składkowski.

Obiekt przed I wojną światową był siedzibą lokalnego gimnazjum. W jego murach znajdował się także miejscowy sąd gminny. Po wojnie kamienica pełniła funkcje mieszkaniowe. Od lat 90. XX w. jest siedzibą Społecznego Muzeum Ziemi Gąbińskiej im. Sławoja Felicjana Składkowskiego oraz stowarzyszeń: Towarzystwa Miłośników Ziemi Gąbińskiej i Związku Piłsudczyków Oddział Gąbin. W muzeum, prowadzonym przez wspomniane Towarzystwo, znajduje się stała wystawa poświęcona Składkowskiemu, z dokumentami, rzeczami osobistymi, fotografiami i rękopisem jego pamiętnika, przekazanymi przez żonę Jadwigę Składkowską z domu Dołęga-Mostowicz. Warto zaznaczyć, iż Gąbin posiada największe i najcenniejsze w Polsce zbiory związane ze Sławojem Składkowskim.

Niegdyś sąd grodzki. Dziś m.in. Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna

Dawny sąd grodzki wzniesiono na przełomie XIX i XX w. jako murowany, dwukondygnacyjny obiekt z cegły. Budynek usytuowano przy dawnym rynku miejskim, który około 1905 r. zamieniono w park. Spokojna dzielnica z elegancką, murowaną zabudową, była przed wojną osiedlem zamożnych mieszkańców Gąbina. Sąd grodzki zakończył swoje funkcjonowanie w 1949 r. Budynek zaadaptowano na inne cele. Przez kilkadziesiąt lat mieściły się tu szkoły: podstawowa, potem gimnazjum i liceum ogólnokształcące. W późniejszym okresie część budynku została przekształcona na cele przemysłowe (zakład produkcyjny), co doprowadziło do zaniedbania zabytkowej struktury. Od przełomu XX i XXI w. obiekt stał pusty i niewykorzystany.

Dzięki rewitalizacji dawny sąd grodzki odzyskał blask i stał się lokalnym centrum kultury i edukacji. W jego pomieszczeniach urządzono sale prób i występów dla lokalnych grup artystycznych (zespoły muzyczne, taneczne, amatorskie kółka teatralne i chóry). Budynek jest również siedzibą Miejsko-Gminnej Biblioteki Publicznej oraz lokalnych organizacji pozarządowych. Odbywają się w nim także sympozja, wystawy i koncerty. Przykładem niech będzie konferencja historyczna w 2024 r., podczas której lekarze z całej Polski wysłuchali wykładów o Sławoju Składkowskim właśnie w salach dawnego sądu grodzkiego. W maju 2025 r. w budynku podpisano założycielskie umowy Gąbińsko-Gostynińskiego Klastra Energii – inicjatywy wspierającej lokalną transformację energetyczną. Dzięki renowacji obiekt odzyskał funkcję społeczną i współtworzy kulturalne życie miasta oraz gminy, oferując przestrzeń na działalność i rozwój mieszkańców Gąbina i okolic.

Na tym jednak lokalny samorząd nie poprzestaje. W 2024 r. przeprowadzono prace restauratorskie przy elewacji gąbińskiego ratusza. Planowana jest również rewitalizacja dawnego młyna parowego, który stanie się siedzibą lokalnych stowarzyszeń oraz miejscem spotkań dla mieszkańców. Wiele jest jeszcze do zrobienia, jednak Miasto i Gmina Gąbin sukcesywnie odnawiają i zabezpieczają swoje zabytki, troszcząc się, aby przetrwały i nadal świadczyły o bogatej historii naszego regionu i całego Mazowsza.

Wojciech Olszewski, Urząd Miasta i Gminy Gąbin

Projekt: Rewitalizacja najstarszej części Gąbina. Wartość projektu: ok. 4,2 mln zł. Dofinansowanie z UE: ok. 2,7 mln zł.